Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, οι εκδόσεις Κουκκίδα και οι εκδόσεις Αιγαίον, σας προσκαλούν την Πέμπτη 1 Νοεμβρίου 2018 στις 7.30μμ, στην παρουσίαση του βιβλίου: Βάσος Πτωχόπουλος Like a Rolling Stone Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι: Γιώργος Πανουσόπουλος, σκηνοθέτης Τάσος Χατζηαναστασίου, φιλόλογος - Δρ. Ιστορίας Διώνη Δημητριάδου, συγγραφέας – κριτικός λογοτεχνίας και ο συγγραφέας. Τραγούδι: Νικολέτα Παναγιώτου Μαρία Πέτρου Επίσης, θα τραγουδήσει και θα παίξει ταμπουρά ο Δημήτρης Σαμαράς-Χατζηαναστασίου Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα, τηλ. 2103802644

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο σας προσκαλεί στην παρουσίαση του βιβλίου των εκδόσεων Κουκκίδα Georges Rose Στην οικειότητα της απεραντοσύνης Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι Νίκος Παυλάτος ψυχαναλυτής Ηλίας Μέλιος επιμελητής εκδόσεων και ο συγγραφέας Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα, 2103802644 Τετάρτη 26 Σεπτεμβρίου 2018

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν την Τρίτη 12 Ιουνίου 2018 στις 19.30 στην παρουσίαση του βιβλίου των εκδόσεων Κουκκίδα Φρανσουάζ Ντολτό , Όψεις της γυναικείας ταυτότητας Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι ψυχαναλυτές: Βέρα Παύλου Νίκος Παυλάτος Ελισάβετ Κούκη Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 – Αθήνα τηλ. 210-3802644

Η ομάδα Βιβλίου του Φ.Ο.Υ., με την ευκαιρία της επετείου του Κάστρου του Υμηττού, θα παρουσιάσει το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη Διπλό Βιβλίο: Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση /Η ιστορική ανάγνωση την Πέμπτη 10/5/18 στις 20:00. Θα μιλήσουν οι: Τασούλα Βερβενιώτη, συγγραφέας του βιβλίου και ο Κώστας Σαμάντης, αντιπρόεδρος του Φιλοπρόοδου Ομίλου Υμηττού. Θα ακολουθήσει συζήτηση. Διπλό Βιβλίο Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση /Η ιστορική ανάγνωση Τασούλα Βερβενιώτη, Εκδ. Κουκίδα - 2017

Η ομάδα Βιβλίου του Φ.Ο.Υ., με την ευκαιρία της επετείου του Κάστρου του Υμηττού, θα παρουσιάσει το βιβλίο της Τασούλας Βερβενιώτη
Διπλό Βιβλίο: Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση /Η ιστορική ανάγνωση

την Πέμπτη 10/5/18 στις 20:00. 

Θα μιλήσουν οι: Τασούλα Βερβενιώτη, συγγραφέας του βιβλίου και ο Κώστας Σαμάντης, αντιπρόεδρος του Φιλοπρόοδου Ομίλου Υμηττού. Θα ακολουθήσει συζήτηση.

Διπλό Βιβλίο 
Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση /Η ιστορική ανάγνωση Τασούλα Βερβενιώτη, Εκδ. Κουκίδα - 2017

Το Διπλό Βιβλίο είναι ένα καινοτόμο βιβλίο. Η Αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση περιλαμβάνει τη γραπτή και ένθετα την προφορική μαρτυρία της. Η Ιστορική Ανάγνωση γίνεται με βάση την αφήγηση της Σταματίας, μιας γυναίκας που ακολούθησε τον ρυθμό της εποχής της, του χωριού της, της οικογένειάς της, όπως άλλωστε οι περισσότεροι άνθρωποι τους οποίους μέχρι τώρα η ιστορία συστηματικά τους παρέλειπε.
Το βιβλίο αποτελείται από τέσσερα μέρη: Το πρώτο αναφέρεται στη ζωή της στο προπολεμικό Περιβόλι, στην ΕΠΟΝ και στον Δημοκρατικό Στρατό. Το δεύτερο -για τις φυλακές- είναι πιο εκτεταμένο, γιατί η ανάγνωσή του έθεσε πολλά ερωτηματικά. Η αφήγηση της Σταματίας δουλεύτηκε συγκριτικά με 31 άλλες γραπτές μαρτυρίες γυναικών κρατουμένων. Το τρίτο μέρος αφορά την ιδεολογική ταυτότητα των εαμογενών αριστερών, των αντιστασιακών. Το τέταρτο αποτελεί μια απόπειρα ιστορικής κειμενικής ανάλυσης της γραπτής και της προφορικής μαρτυρίας της Σταματίας.
Η Τασούλα Βερβενιώτη είναι ιστορικός και η ερευνητική της δραστηριότητα επικεντρώνεται στην κοινωνική ιστορία της δεκαετίας του 1940. Έχει γράψει τα βιβλία: Η Γυναίκα της Αντίστασης. Η Είσοδος των Γυναικών στην Πολιτική 1994 (Οδυσσέας 1994) & (Κουκκίδα 2013)∙ Το Διπλό βιβλίο. Η Αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση. Η ιστορική ανάγνωση που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μαρτυρίας-Χρονικού (2004)∙ Το Αναπαραστάσεις της Ιστορίας (Μέλισσα 2009) που αναδεικνύει τα προβλήματα του άμαχου πληθυσμού τη δεκαετία του 1940 και περιέχει περίπου 500 φωτογραφίες από τα αρχεία του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού∙ Το Κούλα Ξηραδάκη «Εγώ δεν τα Παράτησα…» (Κουκκίδα 2012) αποτελεί έναν φόρο τιμής στην αυτοδίδακτη ιστορικό.
Έχει πάρει μέρος σε πολλά συνέδρια και έχει γράψει πλήθος άρθρων στα ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά. Από το 2011 πρωτοστατεί στην οργάνωση σεμιναρίων και την ίδρυση Ομάδων Προφορικής Ιστορίας.
Η Σταματία Μπαρμπάτση γεννήθηκε το 1922 στο Περιβόλι Δομοκού, που βρίσκεται στις αρχές του ορεινού συγκροτήματος της Πίνδου, κοντά στη σιδηροδρομική γραμμή και τα μεταλλεία χρωμίου. Στην Κατοχή ήταν χώρος επίζηλα διεκδικήσιμος και για τους Γερμανούς και τους αντάρτες. Τότε η Σταματία εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και κουβαλούσε φορτία για τους αντάρτες. Μετά την απελευθέρωση, υπέστη τις τιμωρίες της συμμορίας του Βουρλάκη. Το 1947, μαζί με άλλους συγχωριανούς της βγήκε στο Βουνό, λόγω του φόβου των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων του Στρατού. Εντάχθηκε στον Δημοκρατικό Στρατό, πήρε μέρος σε μία πορεία 1.000 χλμ. προς τον Γράμμο, καθώς και σε μάχες∙ τραυματίστηκε, συνελήφθη και έμεινε στη φυλακή περίπου δέκα χρόνια. Επέστρεψε στο Περιβόλι, αλλά δεν έμεινε. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα.
Στην Αίθουσα Εκδηλώσεων του Φ.Ο.Υ., 
Α. Λεντάκη (πρ. Θράκης) & Αμισού (Πλ. Υμηττού) ΕΘΕΛ 856 & 140, 212 από Μετρό Δάφνης.
Για περισσότερες πληροφορίες απευθυνθείτε στα γραφεία του Φ.Ο.Υ. καθημερινά 6-10 μ.μ. εκτός Σαββάτου και Κυριακής (τηλ 210 7625856).

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο σας προσκαλεί την Παρασκευή, 4 Μαΐου 2018 στις 19.30 στην παρουσίαση των βιβλίων των εκδόσεων Κουκκίδα «Σημαντικές Λεπτομέρειες» και «Στο σιδεράδικο της Λήμνου» του Σωτήρη Σαράκη Τα βιβλία θα παρουσιάσουν οι: Δώρα Μέντη, Δρ. Φιλολογίας Νίκος Μοσχοβάκος, Ποιητής Θεοδόσης Πυλαρινός, ομ. Καθηγητής Ιονίου Πανεπιστημίου Ποιήματα θα απαγγείλει ο Σωτήρης Σαράκης Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα τηλ. 210-3802644

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ KOJEVE ALEXANDRE Τιμή Έκδοσης €14.84...ΜΟΝΟ 9 €... ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ

Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ
KOJEVE ALEXANDRE
Τιμή Έκδοσης €14.84...ΜΟΝΟ 9 €...
Παρουσίαση
Η γέννηση (γένεση) μιας Αυθεντίας δεν πρέπει να συγχέεται με τα εξωτερικά σημεία της "αναγνώρισής" της. Είναι αλήθεια ότι η Αυθεντία υπάρχει μόνον εφ' όσον "αναγνωρίζεται": ο Κύριος είναι Κύριος του Δούλου του μόνον εφ' όσον ο δεύτερος τον "αναγνωρίζει" ως τέτοιο (ή "αναγνωρίζει" τον εαυτό του ως Δούλο), κ.λπ. Άρα, μπορούμε να πούμε ότι η γένεση της Αυθεντίας είναι η γένεση της "αναγνώρισής" της απ' όσους θα υποταχτούν σ' αυτήν. Ωστόσο, για τον ίδιο ακριβώς λόγο μπορούμε να πούμε -επειδή είναι το ίδιο πράγμα- ότι η Αυθεντία καθιδρύεται απ' όσους υποτάσσονται σ' αυτήν: είτε δεν υπάρχει Αυθεντία καθόλου, είτε "αναγνωρίζεται" από το απλό γεγονός της ύπαρξής της. Η Αυθεντία και η "αναγνώριση" της Αυθεντίας είναι ένα και ταυτό. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

"Κύριος, Ηγέτης, Δικαστής και Πατέρας. Ο Κοζεβ αποκαλύπτει και εξηγεί μια τυπολογία που είναι ήδη παρούσα στη συνείδηση και στη συμπεριφορά, ενώ δίνει το περίγραμμα μιας εμπλουτισμένης φιλοσοφίας κι ενός προγράμματος με οικουμενική προοπτική, το οποίο προσφέρεται για εμβάθυνση. Η σκέψη [...] μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τις σύγχρονες κρίσεις της Αυθεντίας, του σεβασμού και της υπακοής. [...] Σ' έναν κόσμο που αναζητά με αγωνία τον δρόμο του. ο στοχασμός του Κοζέβ υποδεικνύει μια ανανεωμένη επάνοδο στον Λόγο". (Frangois Terre)
Περιεχόμενα
Εισαγωγή στη γαλλική έκδοση
Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΑΥΘΕΝΤΙΑΣ
Προκαταρκτικές παρατηρήσεις
ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ
Φαινομενολογική ανάλυση
Μεταφυσική ανάλυση
Οντολογική ανάλυση
ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ
Πολιτικές εφαρμογές
Ηθικές εφαρμογές
Ψυχολογικές εφαρμογές
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ
Μια ανάλυση της Αυθεντίας του Στρατάρχη
Παρατηρήσεις για την εθνική Επανάσταση

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν την Πέμπτη 15 Μαρτίου 2018 στις 19.30 στην παρουσίαση του βιβλίου της Κατερίνας Κούσουλα "Θαυματουργή πλην έρημος" Το βιβλίο θα παρουσιάσει η δρ. Φιλολογίας και κριτικός Ανθούλα Δανιήλ και η ποιήτρια θα διαβάσει ποιήματά της. Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα τηλ. 210-3802644

Αλέξανδρου Κόρπα Πρελορέντζου Η ευτυχία της εθελούσιας απλότητας Σχεδία-περιοδικό δρόμου τεύχος 54-Δεκέμβριος 2017

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο σας προσκαλεί την Παρασκευή 2 Φεβρουαρίου 2018 στις 19.00 στην παρουσίαση του βιβλίου της Σοφίας Αργυρίου «Το εθνικό κίνημα των ελληνοκυπρίων κατά την τελευταία περίοδο της αγγλοκρατίας 1950-1960» των εκδόσεων Ασίνη. Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι Σωτηρούλα Μουστακά, Φιλόλογος-δρ. Ιστορίας Τάσος Χατζηαναστασίου, Φιλόλογος-δρ. Ιστορίας Και η συγγραφέας Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο σας προσκαλεί την 

Παρασκευή 2 Φεβρουαρίου 2018 στις 19.00

στην παρουσίαση του βιβλίου της

Σοφίας Αργυρίου «Το εθνικό κίνημα των ελληνοκυπρίων 

κατά την τελευταία περίοδο της αγγλοκρατίας 1950-1960» 

των εκδόσεων Ασίνη.

Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι

Σωτηρούλα Μουστακά, Φιλόλογος-δρ. Ιστορίας

Τάσος Χατζηαναστασίου, Φιλόλογος-δρ. Ιστορίας

Και η συγγραφέας

Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα

«Να τα πούμε;», Κάλαντα και τραγούδια με την χορωδία «Δόμνα Σαμίου» (Εναλλακτικό βιβλιοπωλείο, Σάββατο 30-12-17)

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν την Παρασκευή 15 Δεκεμβρίου 2017 στις 18.00 μμ στην παρουσίαση του βιβλίου Κώστας Λάμπος "Η γέννηση και ο θάνατος της ατομικής ιδιοκτησίας" Το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι: Θόδωρος Βλασσόπουλος Οικονομιλόγος, Συγγραφέας Γιώργος Γιαννόπουλος Γεωπόνος Συγγραφέας Φώτης Καγγελάρης, Διδάκτωρ Ψυχοπαθολογίας Συγγραφέας και ο συγγραφέας του βιβλίου Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα

Οι Εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν στην ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ την Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου 2017 στις 19.00 της ΤΑΣΟΥΛΑΣ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο (Θεμιστοκλέους 37, Αθήνα τηλ. 210-3802644) ΔΙΠΛΟ ΒΙΒΛΙΟ Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση. Η ιστορική ανάγνωση. Θα μιλήσουν οι Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βασιλική Λάζου, ιστορικός Δρ. Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, Ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ και οι συντελεστές της έκδοσης: η συγγραφέας Τ. Βερβενιώτη, ο εκδότης Δ. Δημόπουλος, η επιμελήτρια Χριστίνα Ντεμίρη και η εικαστικός & γραφίστρια Ηώ Χαβιαρά.

Οι Εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν στην

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

την Δευτέρα 4 Δεκεμβρίου 2017 στις 19.00

της ΤΑΣΟΥΛΑΣ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ

στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο

(Θεμιστοκλέους 37, Αθήνα τηλ. 210-3802644)

 

ΔΙΠΛΟ ΒΙΒΛΙΟ

Η αφήγηση της Σταματίας Μπαρμπάτση.

Η ιστορική ανάγνωση.

 

Θα μιλήσουν οι

Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, Ομότιμη Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Βασιλική Λάζου, ιστορικός Δρ. Ιστορίας Παντείου Πανεπιστημίου

Ελένη Πολίτου-Μαρμαρινού, Ομότιμη Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας ΕΚΠΑ

και οι συντελεστές της έκδοσης: η συγγραφέας Τ. Βερβενιώτη, ο εκδότης Δ. Δημόπουλος, η επιμελήτρια Χριστίνα Ντεμίρη και η εικαστικός & γραφίστρια Ηώ Χαβιαρά. 

 

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν την Παρασκευή 1 Δεκεμβρίου 2017 στις 19.00 μμ στην παρουσίαση του βιβλίου του Θεοδόση Πυλαρινού "Είναι όλα τόσο όμορφα που φοβάμαι την επόμενη στιγμή" Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΜΟΣΧΟΒΑΚΟΥ Θα μιλήσουν για το βιβλίο: ο ποιητής Πάνος Καπώνης, η δρ.Φιλολογίας και κριτικός Ανθούλα Δανιήλ και ο ποιητής και μεταφραστής Αλέξιος Μάινας. Θα τραγουδήσει μελοποιημένα ποιήματα του Νίκου Μοσχοβάκου ο καθηγητής της Βυζαντινής Μουσικής και Άρχοντας υμνωδός πρωτοψάλτης Γιώργος Χατζηχρόνογλου. Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα

Το Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο και οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν την 

Παρασκευή 1 Δεκεμβρίου 2017 στις 19.00 μμ

στην παρουσίαση του βιβλίου του

Θεοδόση Πυλαρινού

"Είναι όλα τόσο όμορφα που φοβάμαι την επόμενη στιγμή"

Η ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΜΟΣΧΟΒΑΚΟΥ

Θα μιλήσουν για το βιβλίο:

ο ποιητής  Πάνος Καπώνης, η δρ.Φιλολογίας και κριτικός Ανθούλα Δανιήλ και ο ποιητής και μεταφραστής Αλέξιος Μάινας.

Θα τραγουδήσει μελοποιημένα ποιήματα του Νίκου Μοσχοβάκου ο καθηγητής της Βυζαντινής Μουσικής και Άρχοντας υμνωδός πρωτοψάλτης Γιώργος Χατζηχρόνογλου.

Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα

Vilfredo Pareto ΑΝΟΔΟΣ ΚΑΙ ΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΙΤ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΑΝΝΑ ΔΟΥΚΟΥΡΗ ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΕΡΤΙΚΑΣ ΣΕΙΡΑ: ΛΕΒΙΑΘΑΝ 3 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ

ΤΑΚΗΣ ΦΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Η ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΟΥΚΚΙΔΑ

ΟΙ ΕΝΟΧΟΙ VILLORO JUAN 

Ένα εξαιρετικό, πολυβραβευμένο βιβλίο από τον σημαντικότερο εν ζωή συγγραφέα του Μεξικού. Από τη σημειολογία μιας ιγκουάνας που γίνεται κατοικίδιο και την απογοήτευση ενός τραγουδιστή μαριάτσι ως την προσπάθεια ενός Αμερικανού δημοσιογράφου να έρθει σε επαφή με την αυθεντικότητα της μεξικάνικης πραγματικότητας και τους εφιάλτες ενός επαγγελματία ποδοσφαιριστή, ο Βιγιόρο αποκαλύπτει τις βαθιές πληγές και τον παραλογισμό της ζωής στο Μεξικό.
Δεξιοτέχνης της μεταμοντέρνας αφήγησης, μας παρουσιάζει τους ήρωές του καθώς αναζητούν, συχνά ανεπιτυχώς, τον αυθεντικό εαυτό τους, αποδεχόμενοι και απαρνούμενοι διαρκώς αναμενόμενους ρόλους, με τον ίδιο τρόπο και την ίδια συχνότητα που και η μεξικάνικη ταυτότητα αλλάζει πρόσωπα. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

- "Το έργο του Χουάν Βιγιόρο ανοίγει τον δρόμο για το νέο ισπανόφωνο μυθιστόρημα". (Ρομπέρτο Μπαλάνο)
- "Ελάχιστοι συγγραφείς στις μέρες μας έχουν πραγματικά την ικανότητα να εκπλήσσουν όπως ο Βιγιόρο". (Ντανιέλ Σάδα)
- "Επάξια το έργο του Βιγιόρο τον έχει καταστήσει έναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους Λατινοαμερικάνους συγγραφείς". (New York Times)
- "Η γραφή του Βιγιόρο είναι τόσο ευρηματική, διεισδυτική, αστεία και τρυφερή - ένα πραγματικό επίτευγμα". (La Presse)
- "Ένας πραγματικός ροκ σταρ της λογοτεχνίας". (El Pais)

Περιεχόμενα

Μαριάτσι
Σε διαδικασία αναμονής
Το σφύριγμα
Οι ένοχοι
Το λυκόφως των Μάγια
Διασάλευση της τάξης
Μεξικανοί φίλοι

Οι εκδόσεις Κουκκίδα σας προσκαλούν το Σάββατο 10 Ιουνίου 2017 στις 8μ.μ., στο Polis Art café (Πεσμαζόγλου 5, Αθήνα) με αφορμή το βιβλίο της Ράντμιλας Ζυγούρη Ο άγνωρος δεσμός: Για την μεταβίβαση στην ψυχανάλυση στην εκδήλωση-συζήτηση: Ο κόσμος αλλάζει. Η Ψυχανάλυση; Θα μιλήσει η συγγραφέας του βιβλίου. Μαζί της συζητούν οι ψυχαναλύτριες Άννα Αγγελοπούλου, Ελένη Ζησοπούλου και Ελένη Τζαβάρα. Συντονίζει η ψυχαναλύτρια Ελισάβετ Κούκη.

Tο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο (Θεμιστοκλέους 37 Αθήνα) σας προσκαλεί την Πέμπτη 27/4/2017 στις 8μμ στην εκδήλωση: αφιέρωμα στον Τέο Ρόμβο Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του “Γεώργιος Κηπιώτης. Ένας φίλος των παιδιών” εκδόσεις Πανοπτικόν Θα μιλήσουν οι: Θεόδωρος Βάσσης, φιλόλογος Μπάμπης Μπαλτάς, εκπαιδευτικός Νίκος Παπαχριστόπουλος, Ψυχολόγος/Ψυχαναλυτής και ο συγγραφέας. KipiotisProsklisi

Μελέτη Μελετόπουλου Κοινοτισμός, Το έργο του Κωνσταντίνου Καραβίδα και οι συγγενείς προσεγγίσεις, Εναλλακτικές εκδόσεις, 2013

του Μελέτη Μελετόπουλου* από το Άρδην τ. 93

Στον κατάσπαρτο, χωρίς συνοχή και ευθείες γραμμές, χώρο των νεοελληνικών πολιτικών ιδεών, εμφανίσθηκε δυναμικά η κοινοτική πρόταση στο πρόσωπο του μοναχικού στοχαστή Ίωνος Δραγούμη και του συνοδοιπόρου του, Περικλή Γιαννόπουλου. Στην σύνθετη και αντιφατική σκέψη του Δραγούμη, ο κοινοτισμός συνυπάρχει με άλλα ετερογενή στοιχεία, όπως είναι ο δημοτικισμός, ο εθνικισμός και ο κοσμοπολιτισμός, ταυτόχρονα. Ο δραγουμικός κοινοτισμός είναι συντηρητικός, ρομαντικός, προβιομηχανικός∙ άλλοτε συνάδει και άλλοτε όχι με τα άλλα μέρη της πολιτικής του σκέψης. Ο δημοτικισμός και ο κοινοτισμός του, π.χ., έχουν ως κοινό παρονομαστή την αγάπη για την γνήσια και αυθεντική έκφραση του λαού, διότι πρόκειται για την πανάρχαιη γλωσσική του έκφραση και για την εξίσου πανάρχαιη θεσμική του έκφραση. Ο Δραγούμης δεν αναπτύσσει τις κοινοτικές του ιδέες με την ακριβή γλώσσα του πολιτειολόγου, αλλά με την γλαφυρότητα του λάτρη της αγροτικής κοινωνίας, του λογοτέχνη, του αισθητικού και του περιηγητή.
Ο κοινοτισμός του Δραγούμη δεν είναι επαναστατικός, δεν προτείνει δηλαδή την υλοποίηση κάποιας ουτοπίας. Είναι μάλλον συντηρητικός, διότι, σε εποχή που οι κοινότητες ήταν η ζώσα κοινωνιολογική πραγματικότη­τα του Ελληνισμού, ιδίως του τουρκοκρατούμενου και του απόδημου, ο Δραγούμης πρότεινε την αναγνώρισή τους από το κράτος και την ανακοπή της βαθμιαίας αποδόμησής τους.
Σε αντίθεση με τον σοσιαλισμό, τον μαρξισμό, τον ιδεαλισμό και τις άλλες δυτικής προέλευσης θεωρίες, ο κοινοτισμός υπήρξε λοιπόν αυθεντικό προϊόν, που συνελήφθη σε οργανική συνάφεια με το ελληνικό κοινωνιολογικό παρελθόν και την πραγματικότητα της ελληνικής υπαίθρου, της διασποράς και των τουρκοκρατούμενων ελληνικών χωρών. Ο Δραγούμης, κατά την μακεδονική του θητεία, έζησε και έδρασε στα πλαίσια των κοινοτήτων και βίωσε την έμπρακτη καθοριστική συμβολή τους στην επιβίωση του χειμαζόμενου Ελληνισμού, καθώς και τις αδυναμίες τους.
Οι Μαλούχος και Καραβίδας μελέτησαν, αντιθέτως, τον κοινοτικό θεσμό, όταν η Μακεδονία είχε ήδη απελευθερωθεί και το ελληνικό κράτος, με τον θεσμικό του εξοπλισμό, λειτουργούσε ως ολετήρας εις βάρος των τοπικών κοινοτήτων.
Η κοινοτική αντίληψη του Δημοσθένη Δανιηλίδη, αντιθέτως, υποστασιακά ανάγεται στην καταγωγή του σπουδαίου κοινωνιολόγου από το Προκόπι της μακρινής Καππαδοκίας, την κοινότητα που ο ίδιος προσπάθησε αργότερα να ανασυγκροτήσει στην Εύβοια ως αυτόνομη οικονομική-πολιτιστική οντότητα, με το ίδρυμα «Άγιος Ιωάννης ο Ρώσσος». Ο Δανιηλίδης είχε, ταυτόχρονα, άμεση εμπειρία και των ελληνικών κοινοτήτων της ευρωπαϊκής διασποράς, στις οποίες έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του.
Υπάρχουν, ωστόσο, μεταξύ τους εκλεκτικές συγγένειες και αλληλεπιδράσεις. Αμυδρά μπορεί κανείς να διακρίνει μια ιδεολογική γραμμή, που αρχίζει από τον Ίωνα Δραγούμη και τον Περικλή Γιαννόπουλο, συνεχίζει με τον Κωνσταντίνο Καραβίδα, που πρωτοεμφανίζεται στην Πολιτική Επιθεώρηση του Δραγούμη, προχωρεί με τον Ντίνο Μαλούχο, διευθυντή της Κοινότητας, στενό φίλο και μαθητή του Καραβίδα, και συμπληρώνεται με τον επίσης φίλο του Καραβίδα, Δανιηλίδη, ιστορικό και κοινωνιολογικό αναλυτή των κοινοτικών θεσμών. Ο πυρήνας του κοινοτισμού παραμένει, φυσικά, το δίδυμο Καραβίδα-Μαλούχου, ιδίως ο πρώτος. Παρά ταύτα, δεν επιχειρείται να συναχθεί, στα πλαίσια αυτής της εργασίας, μια μεγαλύτερη συγγένεια και αλληλεπίδραση από αυτήν που συνάγεται από τα πράγματα.
Γενικά και κατ’ αρχήν, το κοινοτικό πλέγμα δεν εντάσσεται στις κατηγορίες των εισαγόμενων θεωριών –από τις οποίες βρίθει ο ελληνικός πνευματικός κόσμος, από την εποχή που έπαψε να διαδραματίζει παγκόσμιο ηγετικό πολιτικό και πολιτιστικό ρόλο, δηλαδή περίπου από την εποχή της Αλώσεως. Αυτή είναι, πιθανότατα, η σημαντικότερη ποιοτική διαφορά του κοινοτισμού από τα άλλα ιδεολογικά κινήματα και τα θεωρητικά συστήματα που αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα, από τα τέλη του 19ου αιώνα ως τις ημέρες μας.
Οι κοινοτιστές, μάλιστα, τονίζουν οι ίδιοι αυτήν τη διαφορά, αποκηρύσσοντας τις εισαγόμενες πολιτικές ιδέες ως προϊόντα στείρου και άκριτου μιμητισμού και πνευματικής υποτέλειας έναντι της Δύσης, άλλωστε ανεφάρμοστες στην όλως ιδιότυπη ελληνική δομή. Θεωρούν δε πως οι επιπτώσεις αυτού του άκριτου μιμητισμού είναι ο ιδεολογικός αποπροσανατολισμός των Ελλήνων και η απομάκρυνσή τους από τον μόνο δρόμο που μπορεί να έχει κάποιες ρεαλιστικές πιθανότητες επιτυχίας στο πρόβλημα της νεοελληνικής υπανάπτυξης, καχεξίας και εξάρτησης.
Το έργο του Δραγούμη βρίθει εξωτερικών επιδράσεων, π.χ. από τον Nietzsche, τον Stirner, τον Barrés κ.ά. Ειδικότερα, στο ζήτημα του κοινοτισμού του, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε αχνά επίδραση του ρομαντισμού και της γαλλικής αντεπαναστατικής-μεταβιομηχανικής σκέψης. Στην σκέψη του Μαλούχου διακρίνουμε επιδράσεις του μαρξισμού, όχι μόνον στην επιστημολογική προσέγγιση, αλλά περισσότερο στην επαναστατική σύλληψη του οράματος καθώς και στην υποτιθέμενη γραμμική αντίληψη της ιστορίας προς τον κοινοτισμό, ο οποίος θα αποτελέσει «το τελικό στάδιο» της κοινωνικής εξέλιξης. Ο Δανιηλίδης, επηρεασμένος ως έναν βαθμό από την γερμανική γεωπολιτική θεωρία του Μεσοπολέμου, ανέλυσε την κοινότητα υπό γεωοικονομικό πρίσμα. Γεωπολιτικές επιδράσεις ανιχνεύονται και στο έργο του Καραβίδα.
Η επιθετικότητα του Καραβίδα έναντι πάσης αλλοδαπής θεωρίας θα μπορούσε, σε μια πρώτη ανάγνωση, να εκληφθεί ως πνευματικός επαρχιωτισμός, εάν δεν οφειλόταν στην πεισματική αναγωγή της επιστημονικής του προσέγγισης στα εγχώρια δεδομένα και στην πολύτιμη και διδακτική εμπειρία του ημέτερου κοινοτικού παρελθόντος. Άλλωστε, στα έργα του, είναι φανερή η ενημέρωσή του για τα διεθνή ρεύματα. Σημαντικότατη, παρά ταύτα, είναι η επίδραση του αρχαίου κόσμου στην σκέψη του Καραβίδα και ιδίως το πολιτειακό πρότυπο του αρχαίου άστεως.
Το συμπέρασμα είναι ότι ο κοινοτισμός δεν είναι άμοιρος εξωτερικών επιδράσεων, γεγονός άλλωστε αναπόφευκτο στην Ιστορία των Ιδεών, αλλά ο βαθμός πρωτοτυπίας και αυτονομίας του υπερτερεί έναντι του βαθμού προσδιορισμού του από ξένα κέντρα.
Ενδιαφέρον, εξ άλλου, παρουσιάζει η σχέση του κοινοτισμού με τον μεσοπολεμικό αγροτισμό. Ο αγροτισμός εμφανίσθηκε στην Ευρώπη ως αυτοτελές πολιτικό ρεύμα ή συνιστώσα πολιτικών ρευμάτων, κατά τις τέσσερις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Απουσιάζουν συνθετικές μελέτες τόσο για την εξέλιξη του αγροτισμού ως ιδεολογικού ρεύματος στην Ελλάδα, όσο και για την πολιτική οργάνωση του αγροτικού χώρου, αν εξαιρέσει κανείς τις αναλύσεις του Κ. Βεργόπουλου.
Ο αγροτισμός δεν απέκτησε ποτέ στην Ελλάδα συστηματικό χαρακτήρα. Από την αρχή του 20ού αιώνα εμφανίζονται διάφορες προσωποπαγείς αγροτικές κινήσεις γεωπόνων ή αγροτιστών ιδεολόγων και πολιτευτών. Κατά τον Μεσοπόλεμο, δημιουργούνται αγροτικά κόμματα, είτε αυτόνομα είτε ως συνιστώσες αστικών κομμάτων, όπως ήταν το Εργατοαγροτικό Κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου. Κατά την δεκαετία 1920-30, την «χρυσή δεκαετία» του αγροτικού κινήματος, γίνονται απόπειρες θεωρητικής θεμελίωσης του αγροτισμού ως τρίτης κατάστασης ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον κομμουνισμό, καθώς και, ταυτόχρονα, οι πρώτες διατυπώσεις αγροτικών προγραμμάτων και συστηματικής αγροτικής πολιτικής. Αλλά, πολλές από αυτές ήσαν απομιμήσεις ξένων προτύπων ή είχαν επιφανειακό χαρακτήρα. Έτσι, στα πλαίσια του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδος, που ιδρύθηκε στα 1923, και πολυδιασπαζόμενο και επανενωνόμενο, επέζησε μέχρι το 1936, κινήθηκαν οι Χ. Ευελπίδης, Α. Μυλωνάς, Β. Πάνου, Δ. Πουρνάρας, Δ. Χατζηγιάννης και Ι. Σοφιανόπουλος. Κυρίαρχη μορφή στον χώρο αναδεικνύεται εξ άλλου ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, που μετονόμασε την Δημοκρατική Ένωσή του σε Αγροτικόν και Εργατικόν Κόμμα, προερχόταν δε από τον βενιζελικό χώρο, όπως και ο άλλος ηγέτης του χώρου, Α. Μυλωνάς. Κάποιες αγροτοσοσιαλιστικές κινήσεις, που εξελίχθηκαν σε δορυφόρους και υποχείρια του ΚΚΕ, αναπτύχθηκαν κατά την δεκαετία του 1930, σε οξύτατη αντιπαράθεση με τις βενιζελογενείς-συντηρητικές αγροτικές κινήσεις, τις οποίες οι πρώτες χαρακτήριζαν ως «αγροτοφασιστικές». Πρέπει, τέλος, να συμπεριληφθούν στο αγροτικό πανόραμα οι συνεταιριστικές αγροτικές κινήσεις, με αιτήματα την αποκατάσταση των ακτημόνων ή την επιβολή κατώτατων τιμών στα αγροτικά προϊόντα, οι οποίες αναπτύχθηκαν κυρίως στις Νέες Χώρες, Θεσσαλία και Επτάνησα.
Μέσα σε αυτήν την πανσπερμία, η παρουσία των κοινοτιστών προσλαμβάνει έντονη πολιτική διάσταση μόνον την περίοδο 1922-1924, κατά την έκδοση του περιοδικού Κοινότης, όπου μάλιστα οι Καραβίδας-Μαλούχος συμπλέουν με πλειάδα άλλων αγροτιστών-κοινοτιστών, ως επί το πλείστον γεωπόνων. Στην φάση αυτή έγινε και η μοναδική —και αποτυχημένη— προ­σπάθεια σύνδεσης των κοινοτιστών με ευρύτερες κινήσεις, π.χ. με την κίνηση του Α. Παπαναστασίου. Αυτά όλα δεν ευοδώθηκαν: η Κοινότης έκλεισε, ο Μαλούχος πέθανε πρόωρα, ο Καραβίδας αυτοαπομονώθηκε και οδηγήθηκε σε μια ασκητική ζωή ερευνητή και δημοσίου υπαλλήλου, προσπαθώντας να επιτύχει μέσω του κράτους (και συγκεκριμένα της Αγροτικής Τραπέζης) ό,τι δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει μέσω της πολιτικής. Αλλά ο κοινοτισμός, ιδιαίτερα του Καραβίδα, διαφέρει και στην ουσία του από την ευρύτερη αγροτική μεσοπολεμική κίνηση: δεν αποτελεί ερμηνεία και πρόταση ανασύνταξης της αγροτικής μόνον κοινωνίας, αλλά συνολικά του νεοελληνικού βίου. Μάλιστα, ο Καραβίδας αρνείται ότι η αγροτική κοινωνία στην Ελλάδα έχει αμιγώς αγροτικά χαρακτηριστικά και επισημαίνει τον μεικτό της χαρακτήρα και την μικροαστική της υφή. Αφετηρία της σκέψης του είναι ο πρωτογενής τομέας, αλλά μέλημά του η συνολική κοινωνία. Όπως, εξ άλλου, επισημαίνει και ο ίδιος, οι ιδέες του διαφέρουν ριζικά από τις ιδέες των διαφόρων συνεταιριστών, αγροτιστών κ.λπ. του Mεσοπολέμου και ως προς τούτο: ότι αυτές χαρακτηρίζονται από την αντιγραφή δυτικών αγροτικών θεωριών και προτύπων, ενώ η σκέψη του Καραβίδα και οι προτάσεις του απορρέουν από αυθεντική ανάγνωση της ελληνικής πραγματικότητας και ιστορικής εξέλιξης.
Τα βαθύτερα κοινωνιολογικά αίτια της μη απήχησης και του περιθωριακού χαρακτήρα του κοινοτικού κινήματος των Καραβίδα-Μαλούχου έχει άμεση σχέση με τον κοινωνικό μετασχηματισμό της Ελλάδας κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου και, πιο συγκεκριμένα, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Η έλευση ενός και ημίσεος εκατομμυρίου προσφύγων αποτέλεσε για την ελληνική οικονομία προϋπόθεση για την ανάπτυξη προβιομηχανικών νησίδων και την μεταμόρφωση των υπαρχουσών πόλεων σε μαζικότερα αστικά κέντρα. Το κέντρο βάρους επομένως μετατοπίστηκε στο αστικό πεδίο. Σε ιδεολογικό επίπεδο, η Μικρασιατική Καταστροφή επίσης αποδυνάμωσε την κοινοτική προοπτική, αφού η προλεταριοποίηση των προσφύγων αποτέλεσε πρόσφορο έδαφος για την ανάπτυξη των μαρξιστικών ιδεών.
Η παραδοσιακή δεξιά, εκφραστής της κοινοβουλευτικής ολιγαρχίας του 19ου αιώνα, δεν ήταν επίσης δυνατόν να δεχθεί την κοινοτική ιδέα, διότι στην φάση Μαλούχου-Καραβίδα αυτή είχε συνδεθεί με μια επαναστατική μορφή άμεσης δημοκρατίας, που δεν συνήδε με τον αγροτικό πατερναλισμό και τα πελατειακά δίκτυα. Ακόμη και ο συντηρητικός κοινοτισμός του Δραγούμη δεν έγινε αντιληπτός και δεν αφομοιώθηκε από τον μαχόμενο αντιβενιζελισμό, στις παρυφές του οποίου πολιτεύθηκε ο Ίων Δραγούμης. Εκτός αυτού, ο αντιβενιζελισμός, παρά τον φιλοαγροτικό λαϊκισμό του, προσχώρησε τελικώς στην λογική της καπιταλιστικού τύπου ανάπτυξης, τουλάχιστον όπως αυτή, μεταπρατικά και διαπλεκόμενη με την πολιτική εξουσία, οικοδομήθηκε στην νεώτερη Ελλάδα.
Ο βενιζελισμός, αστίζων στην κοινωνιολογική συγκρότηση του στελεχικού δυναμικού του, πατερναλιστικός έναντι των εργατών και των αγροτών και, προπαντός, υπέρμαχος του ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους, δεν μπορούσε να συμβαδίσει με την κοινοτική λογική. Η ίδια η θυελλώδης και βουλησιαρχική προσωπικότητα του Βενιζέλου ήταν ξένη προς την συλλογική, μακροπρόθεσμη, «ταπεινωτική» για τα διογκωμένα «εγώ» κοινοτική αντίληψη.
Και οι δύο μεγάλοι αντίπαλοι πολιτικοί συνασπισμοί είχαν, εξ άλλου, ισχυρούς δεσμούς εξάρτησης και συνεργασία με τις Μεγάλες Δυνάμεις, ώστε μια κοινοτική αντίληψη άμεσης δημοκρατίας και λήψης αποφάσεων από την βάση να μην συμβιβάζεται με τους ποικίλους μηχανισμούς ελέγχου της κοινής γνώμης, που οι κοινοβουλευτικές ή, εξίσου συγκεντρωτικές, εξωκοινοβουλευτικές λύσεις εξασφάλιζαν.
Αλλά και το ίδιο το πελατειακό σύστημα, κοινός παρονομαστής των δύο μεγάλων παρατάξεων, υπήρξε ο μεγάλος εχθρός του κοινοτισμού και βασικό εμπόδιο στην αφομοίωση ή στην συνεργασία του με το πολιτικό κατεστημένο.
Τα γνωρίσματα αυτά χαρακτήριζαν, όμως, και τα μικρότερα κόμματα, ακόμη και αυτά που παρουσίαζαν κάποιες επιφανειακές συγγένειες με τον κοινοτισμό, λ.χ. τα «αγροτικά» ή «εργατοαγροτικά» των βενιζελογενών Παπαναστασίου, Μυλωνά, Σοφιανόπουλου κ.ά. Τα μικρά αυτά κόμματα λειτουργούσαν συμπληρωματικά προς το βενιζελικό-αντιβενιζελικό κατεστημένο, ως δικλείδες ασφαλείας ή και μηχανισμοί ενσωμάτωσης των πιο εξωσυστημικών κοινωνικών ομάδων στο πολιτικό σύστημα (π.χ. προσφύγων ή κατοίκων της υπαίθρου των Νέων Χωρών).
Στην ουσία, η μόνη πολιτική δύναμη που θα μπορούσε να προβάλει ή και να επιβάλει δυναμικά μια κοινοτική προοπτική ήταν η επαναστατική Αριστερά της περιόδου 1940-45, εφ’ όσον η κοινωνική της βάση ήταν πιο κοντά στην κοινοτική λογική, αλλά η ιδεολογική της συγκρότηση, η ολοκληρωτική και αυταρχική σταλινική δομή της και οι διεθνείς της εξαρτήσεις το απέκλειαν.
Η σφοδρή εξάλλου σύγκρουση της Αριστεράς με τις αντιμαρξιστικές πολιτικές δυνάμεις οδήγησε σε πόλωση και εξαφάνισε κάθε «τρίτη λύση», όπως ήταν ο κοινοτισμός και άλλες ανεξάρτητες πολιτικές δυνάμεις και προσωπικότητες με προϋποθέσεις μεγαλύτερης απήχησης, π.χ. ο Ιωάννης Σοφιανόπουλος ή ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Έτσι, οι επιδράσεις του κοινοτισμού αφορούσαν μεμονωμένες περιπτώσεις και προσδιορίστηκαν περισσότερο από διαπροσωπικές σχέσεις ή προσωπικότητες της πολιτικής και του πνεύματος, που εκτιμούσαν μεν, αλλά δεν προσχωρούσαν.
Άρα, παρά την πληθώρα των προσώπων που εκτιμούσαν και, ιδιωτικά ή δημόσια, αποδέχονταν ή συμπαθούσαν τις κοινοτικές ιδέες, αυτό ουσιαστικά δεν σήμαινε τίποτε για την ιδεολογική και πολιτική διάρθρωση της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής Ελλάδας. Κορυφαίο παράδειγμα ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, πρόεδρος της Επιτροπής Επανεκδόσεως των έργων του Κων. Καραβίδα το 1975. Η ιδιότυπη κοινοτική του αντίληψη ήταν περισσότερο προσδιορισμένη από τον Tonnies, τον Smallenbach, αλλά και τον Stefan George. Αλλά ο Κανελλόπουλος ουδόλως προήγαγε πολιτικά τον κοινοτισμό, διότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε την ρήξη του με τους υπάρχοντες μηχανισμούς εξουσίας.
Η επίδραση που άσκησε ο Δραγούμης αφορούσε περισσότερο την εθνική σκέψη του και όχι τον κοινοτικό προβληματισμό του. Ο Μαλούχος έμεινε ουσιαστικά άγνωστος, ενώ ο Καραβίδας γνώρισε μεγαλύτερη δημοσιότητα κυρίως μετά τον θάνατό του, λόγω της οξυδερκούς κοινωνιολογικής του ανάλυσης και της κοινωνικοανθρωπολογικής του μεθοδολογίας, ενώ η πολιτική του δεοντολογία, διάχυτη σε ολόκληρο το έργο του, είτε αγνοήθηκε είτε παρασιωπήθηκε ή παρεξηγήθηκε.

* Απόσπασμα από το βιβλίο του Κοινοτισμός, Το έργο του Κωνσταντίνου Καραβίδα και οι συγγενείς προσεγγίσεις, Εναλλακτικές εκδόσεις, 2013, σσ. 395-401.

ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΠΑΙΩΑΝΝΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΑΙ ΡΩΣΙΚΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ